Koningsdag: oranje boven in de vitrine

‘Miljoenen’ oranje tompoucen gaan er deze dagen weer over de toonbank. Exacte verkoopcijfers zijn lastig te geven, maar alleen al de Hema spreekt van jaarlijks tot twee miljoen stuks in de dagen rond de feestdag. Ook voor de ambachtelijke bakker biedt 27 april traditiegetrouw mooie omzetcijfers.

Tot 2013 vierde Nederland Koninginnedag op 30 april, de verjaardag van koningin Juliana. Onder koningin Beatrix bleef die datum gehandhaafd, ondanks haar eigen verjaardag in januari. Sinds de troonswisseling en de komst van Willem-Alexander vieren we Koningsdag op 27 april. Wat bleef was de populariteit van Neerlands lastigste te eten gebakje.

Zowel destijds tijdens Koninginnedag als nu op Koningsdag draait het assortiment om kleur en herkenbaarheid. Oranje is daarbij vanzelfsprekend dominant. Andere klassiekers dan de tompouce zijn oranje soezen en eclairs, oranje glacégebak en de laatste jaren ook cupcakes en oranje donuts en macarons. De (commerciële) kracht van deze producten zit in hun eenvoud: een bestaand product wordt aangepast in kleur en soms in smaak. Oranje fondant, sinaasappelcrème of abrikozenglazuur zorgen voor een feestelijke twist.

Meer verfijning

Waar vroeger vooral standaardproducten in oranje werden aangeboden, zien we de laatste jaren een verschuiving naar meer verfijning. Denk aan luxe patisserie met citrus- of passievruchtaccenten, handgedecoreerde gebakjes met goud- en koperdetail en de tegenwoordig populaire mini-assortimenten.

De tompouce echter, blijft steevast topfavoriet bij de consument. Het gebakje kent een lange geschiedenis en is wat betreft samenstelling afgeleid van de Franse millefeuille: laagjes bladerdeeg met banketbakkersroom. In Nederland kreeg de lekkernij een eigen identiteit en naam. Tompouce is afgeleid van de Franse naam ‘Tom Pouce’ (letterlijk: Tom Duim). Dat was weer de Franse vertaling van het Engelse ‘Tom Thumb’. Hij was een personage dat voorkwam in Engelse kinderverhalen uit de zeventiende eeuw: een kereltje dat niet groter was dan de duim van zijn vader. De tompouce kreeg de naam omdat het een klein gebakje was.

Nationaal icoon

De link van de oranje tompouce met het koningshuis ontstond pas later. Traditioneel heeft de tompouce een roze glazuurlaag, maar bij nationale feestdagen werd dit al snel vervangen door oranje, waarschijnlijk ook omdat dit een eenvoudige aanpassing was. Zo ontstond de oranje variant die inmiddels onlosmakelijk verbonden is met de feestdag. De echte doorbraak van de Oranjetompouce kwam in de tweede helft van de twintigste eeuw, toen bakkerijen massaal inspeelden op de groeiende populariteit van Koninginnedag. Sindsdien is het product uitgegroeid tot een nationaal icoon.

De vraag naar tompoucen rond Koningsdag is enorm. Grote ketens en ambachtelijke bakkerijen samen verkopen jaarlijks miljoenen exemplaren in de dagen rond 27 april. Schattingen uit de sector lopen zeer uiteen, maar het is niet ondenkbaar dat er tussen de 5 en 10 miljoen tompoucen worden geconsumeerd in deze korte periode. Voor individuele ambachtelijke bakkerijen betekent dit vaak een veelvoud van de normale productie. Sommige bedrijven draaien in één dag dezelfde aantallen als normaal in een week. De kracht van de Oranjetompouce zit in een combinatie van factoren: herkenbaarheid, traditie en betaalbaarheid. Het beruchte knoeien bij het eten behoort inmiddels tot de charme van de tompoucetraditie.